Spandowski Paweł, krypt.: Dr P.S. (1885–1918), ekonomista, działacz spółdzielczy. Ur. 22 III w Chełmnie, był synem Piotra, mistrza malarskiego, i Antoniny z Wysockich, starszym bratem Franciszka (zob.).
Kształcił się S. w gimnazjum klasycznym w Chełmnie, gdzie należał do tajnej organizacji młodzieży polskiej; tu na wiosnę 1904 zdał maturę. Przez dwa lata studiował teologię w seminarium duchownym w Pelplinie, a następnie prawo administracyjne («nauki państwowe») na uniwersytetach we Fryburgu Bryzgowijskim i w Monachium. W czerwcu 1909 uzyskał na Uniw. Monachijskim doktorat ekonomii na podstawie pracy: Towarzystwa Przemysłowe. Die polnischen Gewerbevereine im Rahmen der Entwicklung eines polnischen gewerblichen Mittelstandes (Posen 1909), w której przedstawił rozwój rzemiosła w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim. Po studiach pracował w zarządzie Banku Ludowego w Lubawie, potem w Banku Ludowym w Pelplinie. W r. 1912 objął stanowisko sekretarza i rewizora, a później zastępcy patrona Związku Spółek Zarobkowych (ZSZ) w Poznaniu. Z ramienia ZSZ opiekował się rozwojem spółdzielczych Banków Ludowych i przedsiębiorstw spółdzielczych «Rolnik». Wówczas też zaczął publikować prace z zakresu spółdzielczości. Ogłaszał je w czasopiśmie „Poradnik dla Spółek”, którego był głównym redaktorem. Publikował też w tygodniku „Praca” i w prasie codziennej. Przygotowywał coroczne „Sprawozdanie Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych na Poznańskie i Prusy Zachodnie”, a także analogiczne wydawnictwo dotyczące spółek śląskich.
Wiele prac poświęcał S. sprawom Pomorza. O problemach ekonomicznych i sposobach podniesienia polskiego stanu posiadania w tym regionie pisał na łamach „Gryfa” (1910–11), „Roczników Towarzystwa Naukowego w Toruniu” (1908), „Pielgrzyma” (1910 nr 84), w „Poradniku dla Spółek” (1910 nr 11–12, 1916 nr 2, 4) i „Ziemi” (1911). W „Zapiskach Towarzystwa Naukowego w Toruniu” (1910 nr 9) ogłosił artykuł o badaniach archeologicznych w Poznańskiem. W r. 1910 na zjeździe delegatów Towarzystw Ludowych w Lubawie wygłosił referat pt. O środkach ku podniesieniu oświaty. W czerwcu 1912 wziął udział w zjeździe inteligencji polskiej na temat ruchu młodokaszubskiego w Gdańsku. Wraz z ks. Wacławem Wojciechowskim opracował niewielki dwujęzyczny Skorowidz ważniejszych miejscowości Prus Królewskich według nazw polskich i niemieckich urzędowych (P. 1918). Doświadczenia polskiej spółdzielczości w Prusach upowszechniał S. w pozostałych zaborach. W r. 1912 ukazał się drukiem w „Przeglądzie Prawa i Administracji” (R. 37) referat S-ego na V Zjazd Prawników i Ekonomistów Polskich pt. Przemysł w Księstwie i w Prusach Królewskich. T.r. na zaproszenie Szkoły Nauk Politycznych w Krakowie wykładał na 10-dniowym kursie spółdzielczym. W r. 1917 wykładał na Kursach Akademickich dla Wyższej Administracji Polskiej zorganizowanych przy Uniw. Warsz. Wykłady te wyszły drukiem pt. Z praktyki spółek wielkopolskich. Cztery wykłady (P. 1917). W „Pracach Pierwszej Konferencji Przewodników Polskiej Kooperacji odbytej w Lublinie w dniach 7, 8 i 9 lutego 1918 r.” (Kr. 1918) ukazał się wygłoszony przez niego na tejże konferencji referat pt. Kooperacja handlowo-rolnicza. W l. 1914–17 brał S. również udział w centralizacji polskiej spółdzielczości kredytowej na Górnym Śląsku. Już z myślą o niepodległej Polsce ogłosił w r. 1918 rozprawę pt. Pod adresem przyszłego prawa polskiego o towarzystwach akcyjnych; zamieszczono ją w wydawnictwie: „W przededniu nowych zadań” (P.). Od r. 1908 był członkiem Tow. Naukowego w Toruniu. Zmarł 23 VII 1918 w Poznaniu, pochowany został na cmentarzu św. Marcina. Pomnik nagrobny dłuta Marcina Rożka wystawiony przez ZSZ został wraz z cmentarzem zniszczony przez Niemców w czasie okupacji.
Od r. 1912 żonaty z Digną z Bieszków, córką zasłużonego dla sprawy polskiej nauczyciela gimnazjalnego Ferdynanda Bieszka (zob.), miał S. córki: Walerię, zamężną Jarzębińską, lekarkę, i Antoninę, zamężną od r. 1941 za krewnym, Antonim Spandowskim.
Zięć S-ego Antoni Spandowski, pseud.: Michał, Zbigniew (13 VI 1916 – 14 III 1992), syn Augustyna, współzałożyciela Tow. Gimnastycznego «Sokół» w Chełmnie, i Walerii z Niemczewskich, był do r. 1938 pracownikiem redakcji „Obrony Ludu” w Toruniu (organu Narodowej Partii Robotniczej), i działał w związanym z nią Związku Młodzieży Pracującej «Jedność». Następnie kierował oddziałem katowickiej «Polonii» w Poznaniu, a tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej podjął pracę w warszawskim tygodniku chadeckim „Zwrot”. W l. 1940–4 był etatowym pracownikiem Dep. Informacji i Propagandy Delegatury Rządu na Kraj, sekretarzem Sekcji Zachodniej i szefem komórki «Pom». Po wojnie pracował kolejno w: Zachodniej Agencji Prasowej (członek założyciel) w Poznaniu i Warszawie (1944–9, 1956–67), redakcji „Głosu Prawdy”, Wydawnictwie Związkowym, redakcjach miesięczników „Działkowiec” i „Praca Świetlicowa”, wreszcie w Państwowej Agencji «Interpress», gdzie prowadził obsługę prasy polonijnej do przejścia na emeryturę w r. 1977.
Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 1997 IV (J. Szews, R. Sudziński, bibliogr.); Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu zaboru pruskiego, Gd. 1979 (J. Szews, fot.); – Słown. pseudonimów; Wykaz poległych i zmarłych uczestników ruchu niepodległościowego młodzieży narodowej, Oprac. T. Piskorski, W. 1936 s. 54; – Borzyszkowski J., Inteligencja polska w Prusach Zachodnich 1848–1920, Gd. 1986; Bukowski A., Regionalizm kaszubski, P. 1950; Dzieje Chełmna. Zarys monograficzny, Red. M. Biskup, W. 1987 (dot. rodziny S-ego); Dzieje Towarzystwa Naukowego w Toruniu 1875–1975, Red. tenże, Tor. 1978 II 190; Jüttner H., Zur Geschichte des Culmer Gymnasiums, Culm 1914 s. 51; Ochociński S., Podstawy i zasady wielkopolskiej spółdzielczości kredytowej do roku 1918, P. 1965 s. 46, 52, 104, 107, 116, 118, 120–1, 178, 180, 182, 184–5, 189, 193, 222, 227; Rafiński S., Z dziejów Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Chełmnie, Bydgoszcz 2001 s. 72, 111, 114; Turowski K., Historia ruchu chrześcijańsko-demokratycznego w Polsce, W. 1989 I; – Jahresverzeichnis der an den deutschen Universitäten erschienenen Schriften [Jg] 25: 1909–10, Berlin 1911 s. 577; – Bogusławski A., Sekcja wiejska znicza, w: Zarzewie 1909–1920. Wspomnienia i materiały, [Oprac.] A. Garlicka, W. 1973; Karnowski J., Moja droga kaszubska, Oprac. J. Borzyszkowski, Gd. 1981; – „Kur. Pozn.” 1918 nr 167–8; „Praca” R. 22: 1918 nr 31 (fot.); – Muz. im. M. Rożka w Wolsztynie: Fot. pomnika nagrobnego S-ego; – Mater. biogr. dot. S-ego w posiadaniu wnuka, Michała Spandowskiego z W.
Bibliogr. dot. zięcia S-ego, Antoniego: Ciborska, Leksykon dziennikarstwa; Długosz J., Słownik dziennikarzy regionu pomorsko-kujawskiego, Bydgoszcz 1988; Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 1997 Supl. 1 (S. Rafiński); – Dubiel P., W szeregach Związku Młodzieży Pracującej „Jedność”, w: Wspomnienia Ślązaków i Zagłębiaków, Oprac. K. Popiołek, Kat. 1970.
Jerzy Szews